Drie soorten kennis

Centraal in zijn filosofie staan drie soorten kennis.

De eerste is verbeelding (imaginatio): kennis die ontstaat uit zintuiglijke ervaring, herinnering en de beelden die we ons van de wereld vormen. Die kennis is altijd onvolledig, en volgens Spinoza is het ook de bron van onze vergissingen.

De tweede is de rede (ratio): het vermogen om gemeenschappelijke patronen te zien en de oorzaken te begrijpen die dingen met elkaar verbinden. Via de rede bewegen we van losse indrukken naar een geheel.

De derde is intuïtieve kennis (scientia intuitiva): de hoogste vorm van weten, waarin we begrijpen hoe elk afzonderlijk ding voortvloeit uit de Natuur zelf, en dat we deel zijn van iets groters. Zelf vergelijk ik dit met wat we nu holistisch noemen.

Deus sive Natura

Spinoza leefde in een tijd waarin kerk en religie het denken bepaalden en God werd gezien als iemand die boven ons staat. Toch zag hij dit anders.

Voor Spinoza was alles met elkaar verbonden in één natuur. God is voor hem geen wezen boven de wereld, maar valt samen met de natuur zelf: Deus sive Natura, “God, oftewel de Natuur”. Volgens hem bestaat er maar één substantie, oneindig en alomvattend. Alles wat we zien, van een steen tot een mens tot een gedachte, is geen los ding maar een verschijningsvorm van die ene werkelijkheid.

Dat was een vooruitstrevend en moedig inzicht. Veel van zijn werk durfde hij tijdens zijn leven niet te publiceren. De Ethica verscheen pas na zijn dood en werd daarna jarenlang verboden. Eeuwen later zei Albert Einstein te geloven in “de God van Spinoza”: een God die zich toont in de harmonie van de natuur, en niet een God die zich bemoeit met het lot van mensen.

Drie basisbewegingen van het gevoel

Ook Spinoza’s denken over gevoelens helpt ons in het heden. Hij spreekt over affecten. Ik zou het meer gevoelsbewegingen willen noemen. Deze bewegingen vertellen je iets over de verhouding tussen jezelf en wat je raakt en emotioneert.

Als je begrijpt waar een gevoel vandaan komt, hoef je het niet te onderdrukken en ook niet blind te volgen. Je kunt het lezen als een kompas: het wijst aan waar je vastzit, waar je vrijer kunt worden en waar je verlangen naar meer leven zich laat voelen. Naarmate ons begrip groeit, worden we minder beheerst door passieve gevoelens, de gevoelens die ons overkomen omdat we hun oorzaak niet doorzien. Zo kunnen we meer handelen vanuit vrijheid.

In de Ethica (deel III) leidt hij ze allemaal af uit drie basisbewegingen:

• Begeerte (cupiditas) is het streven van de mens om in zijn bestaan te volharden en te handelen naar zijn eigen aard.

• Vreugde (laetitia) is de overgang naar een groter vermogen om te handelen.

• Droefheid (tristitia) is de overgang naar een kleiner vermogen om te handelen.

Alle andere gevoelens zijn een variatie op, of een combinatie van, deze drie. Aan het eind van dit deel geeft Spinoza er 48 definities van.

Een van de meest hardnekkige vormen van droefheid ontstaat door vergelijking. We leggen ons leven naast een ideaalbeeld van hoe het zou moeten zijn, en wat we dan zien noemen we onvolmaakt. Volgens Spinoza is dat verbeelding aan het werk: een oordeel dat we zelf maken, en niet iets wat in de werkelijkheid zit.

Onvolmaaktheid

Wat is dan volmaakt? Spinoza zag volmaaktheid niet als een norm waaraan je moet voldoen, maar als de volledige uitdrukking van je eigen aard. Wat er is, is volledig wat het is. Groei ontstaat zelden uit perfecte omstandigheden. Vaker komt ze voort uit onrust, uit wrijving en uit de bereidheid om in beweging te komen en je eigen pad te volgen.

Zelf zie ik wat onvolmaakt lijkt als iets wat nog in beweging is. De onopgeloste delen van je leven zijn geen mislukkingen, maar ruimtes waar iets nog aan het worden is.